In 1785 verscheen een Duitse vertaling van een deel van de Briefe, das Studium der Theologie betreffend, van de befaamde schrijver Johann Gottfried Herder. Vertaler was de Westbroekse predikant Willem van Hamelsveld, die de gemeente van 1778 tot zijn dood in 1787 diende. [Ysbrand van Hamelsveld. De broer van Willem van Hamelsveld. Cornelius Rogge, Geschiedenis der staatregeling voor het Bataafsche Volk (Amsterdam1799).]
Willem was evenals zijn bekendere broer Ysbrand van Hamelsveld lid van het Utrechtse dichtgenootshap ‘Dulces ante omnia Musae’, opgericht in 1759 door studenten van de Utrechtse Universiteit. In tegenstelling tot andere dichtgenootschappen, die dichten zagen als een vaardigheid die men door oefening kon leren, vond Dulces dat kunst vooral uit inspiratie voortkwam. Leden waren patriotten en hun sympathisanten, zoals Jacobus Bellamy, Hieronymus van Alphen en IJsbrand van Hamelsveld (1743-1812). Ysbrand was evenals zijn broer Willem, predikant.
We weten weinig van Willem van Hamelsveld. Zijn broer Ysbrand (eveneens predikant) was een vooraanstaand patriot, in 1785 en 1786 rector magnificus van de universiteit van Utrecht, actief lid van het exercitiegenootschap Pro Patria et Libertate. Ysbrand Zelfs vanaf de kansel riep hij de burgers op zich te bewapenen.
Johann Gottfried von Herder (1744–1803) was een Duitse dichter, filosoof en theoloog uit de Verlichting en vroege Romantiek. Hij werkte onder meer in Weimar, waar hij bevriend raakte met Goethe. Herder was een belangrijke voorloper van de Sturm und Drang en beïnvloedde schrijvers als Goethe en Schiller.
Als filosoof verzette Herder zich tegen de Franse Verlichting en het idee van universele, abstracte gelijkheid. Hij benadrukte dat elk volk een eigen, unieke identiteit of Volksgeist heeft, die vooral tot uiting komt in taal en volksliederen. Tegelijk zag hij alle culturen als gelijkwaardig en benadrukte hij de eenheid van de mensheid; hij verwierp rassentheorieën. Intussen volgde Herder niet klakkeloos de orthodoxie of dogma’s van de kerk. Hij verzette zich tegen starre theologische doctrines die geen rekening hielden met menselijke ervaring of geschiedenis.
Dat Herder zeker geen orthodoxe theoloog was en door de Verlichting beïnvloed, blijkt uit het volgende citaat van Van Hamelsvelds vertaling:
‘Menschelyk moet men den Bybel lezen; het is een boek door menschen voor menschen geschreven: menschelyk is de taal, menschelyk de uiterlyke hulpmiddelen, met welke het geschreven en bewaard is; menschelyk is ook de zin, waar in het verstaan kan worden, de hulpmiddelen , die het verklaren, het geheele oogmerk en het nut, waar toe het gebruikt moet worden.’
Het bovengenoemde werk van Willem was niet zijn enige publikatie. We lezen in de ‘Nieuwe Vaderlandsche Letteroefeningen’ van 1788:
‘Eindelyk heeft de Eerw. Willem van Hamelsveld, in leeven Predikant te Westbroek en Muntendam, die ons veele Vertaalingen schonk, daar aan de hand gelegd; doch, door den dood verhinderd, het niet afgewerkt, en die taak overgelaaten aan zynen arbeidzaamen Broeder, Ysbrand van Hamelsveld, die dezelve afgewerkt, het geheel nauwkeurig overgezien, en ter drukpersse bevorderd heeft.’ Dat boek was de vertaling uit het Duits van Eerste Boek der Maccabeen van de hand van de Duitse theoloog Johann David Michaelis die eveneens door de Verlichting werd beïnvloed.
Gelet op het voorgaande kan men stellen dat Willem van Hamelsveld de invloeden van het patriottisme en de Verlichting onderging
AD