Hoewel Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog neutraal bleef, had het uitbreken van de oorlog ingrijpende gevolgen voor de Nederlandse economie. Vooral voor de gewone bevolking werd het dagelijks leven aanzienlijk moeilijker. Met name de schaarste aan voedsel was voelbaar. Naarmate de oorlog voortduurde, werden de problemen steeds groter. Tekening: Honger door Willem van de Sande uit 1917 (Rijksmuseum Amsterdam)
De mobilisatie van het Nederlandse leger had onmiddellijk economische gevolgen. Ongeveer 200.000 mannen werden onder de wapenen geroepen. Veel bedrijven verloren daardoor een deel van hun personeel. Vooral in de industrie, de handel en het transport ontstonden problemen.
Daarnaast viel een belangrijk deel van de internationale handel stil. De Britse marine blokkeerde de Duitse zeehandel. Schepen die goederen naar Duitsland vervoerden, werden tegengehouden. In Britse havens werden Nederlandse schepen aan de ketting gelegd. Duitsland begon een totale duikbootoorlog tegen alle schepen die naar of van Engeland gingen. Daarnaast plaatse het land mijnen in de Noordzee.
Daardoor ontstond aanvankelijk juist aanzienlijke werkloosheid. De werklozen hadden niet noodzakelijk de juiste kwalificaties om de opengevallen arbeidsplaatsen op te vullen.
De handel ligt stil
In september 1914 schreef Laurentius in De Biltsche Courant: “Ga naar Rotterdam! De handel ligt omtrent stil. In Augustus kwamen 700 schepen minder den Nieuwen Waterweg binnen, dan in Augustus 1913. Bezoek IJmuiden en onze andere visschersplaatsen. Onze visschersvloot ligt voor anker. De vischvangst is onveilig door mijnen en door ontmoetingen met vreemde oorlogsbodems. Ga in onze groote fabriekscentra! Tal van fabrieken geheel of gedeeltelijk stopgezet, omdat of zuinigheid met de steenkolen of gebrek aan grondstoffen, waarvan de invoer op ’t oogenblik stilstaat, óf gebrek aan afnemers en bestellingen, dwingen tot deze ongewenschte en ongewilde rust.”
Vanaf 1915 en vooral in 1916 werd de economische situatie steeds moeilijker. Nederland was voor zijn grondstoffen en een aanzienlijk deel van zijn voedselvoorziening afhankelijk van invoer uit het buitenland. Door de Britse zeeblokkade en de Duitse duikbotenoorlog ontstonden tekorten aan brandstoffen en grondstoffen voor de fabrieken. Hier en daar kwam de productie helemaal stil te liggen. Kleine zelfstandigen en middenstanders moesten hun producten duurder inkopen en kregen te maken met schaarste en beperkingen.
In De Bilt: levensmiddelen, brandstoffen, belastingen, verlichting
Voor de gezinnen in De Bilt waren vooral de tekorten aan brandstoffen en levensmiddelen voelbaar. Verwarming werd moeilijker en duurder. Petroleum voor verlichting en koken werd schaars. Ook huishoudelijke artikelen en kleding werden duurder of waren nauwelijks meer verkrijgbaar. Een van de ernstigste gevolgen voor de bevolking was de snelle stijging van de kosten van levensonderhoud. Sommige levensmiddelen waren op bepaalde momenten eenvoudigweg niet meer te krijgen.
In De Biltsche Courant kon je aan de advertenties zien dat de prijzen stegen.
Al op 10 oktober 1914 kondigden de bakkers van De Bilt gezamenlijk aan dat het brood duurder werd. In januari 1915 vroeg Laurentius in de Biltsche Courant of die prijsstijgingen wel terecht waren: “Zijn er geen middelen, behalve uitvoerverbod, om die stijging tegen te gaan?”
Drie maanden later klaagde hij dat de belastingen ook nog eens met 20 % verhoogd werden. Vier maanden later klaagde hij over het plan om een ‘weerbelasting’ in te stellen, niet een taks op het weer maar een extra belasting voor degenen die niet in militaire dienst waren. De plannen gingen overigens niet door. 
Foto: Vrouw met op haar schoot een leeg pakje. (Collectie Het Leven Nationaal Archief)
De krant noteerde in 1917 dat de prijzen van levensmiddelen 82% hoger waren dan in 1913.
Het meest beklaagde Laurentius de mensen die de verlichting niet konden betalen: “Evenwel — denken we het ons eens even in, als de lange winteravonden aankomen, van ’s middags 4 uur, half vijf tot den volgenden morgen 7 uur half acht in het donker te moeten zitten! ’t Is niet om door te komen ! En denk daarbij aan de vele practische bezwaren! De vrouw des huizes moet over dag al haar huiselijke bezigheden verrichten en gebruikte dan den avond om bij kunstlicht met vaardige hand de overtollige openingen in kousen en andere kleedingstukken te dichten, een weinig poëtisch werk, waarbij evenwel licht een onmisbaar element is. De andere huisgenooten hebben ook al licht een of ander te doen, waarbij eveneens de lamp onontbeerlijk is. Voeg daarbij nog de moeilijkheid der voedselbereiding, die het voor de meeste gezinnen noodig maakt, dat twee maal daags warm eten wordt gereed gemaakt, dan zal ieder het toegeven, dat vooral in de lichtlooze gezinnen de ellende van den oorlog ’t meest wordt gevoeld.”
DAB
Literatuur:
BC 1914 09 19; 1914 10 10; 1915 01 30; 1915 04 17; 1915 11 13; 1917 08 18; 1918 08 31.
Moeyes, P., Buiten schot, Nederland tijdens de Eerste Wereldoorlog, Amsterdam 2005.
Dunk, H.W. von der, Nederland ten tijde van de Eerste Wereldoorlog, in: Algemene Geschiedenis der Nederlanden dl. 14, Bussum 1979.