Direct na de bevrijding in 1945 was Nederland een land in puin. Om de wederopbouw in goede banen te leiden, werd de Hulp Actie Roode Kruis (H.A.R.K.) opgericht: een nationale organisatie die hulpgoederen moest verdelen onder oorlogsslachtoffers in heel het land. De Bilt en Bilthoven sloten zich enthousiast aan. Wat begon als plaatselijke hulpverlening, werd een intensieve adoptie van twee zwaar getroffen Zeeuws-Vlaamse gemeenten, Aardenburg en Schoondijke. Afbeelding: een poster van de H.A.R.K.
De H.A.R.K. was bedoeld voor iedereen die door de oorlog schade had geleden. In De Bilt en Bilthoven werden wijkleiders aangesteld, huis-aan-huisformulieren verspreid en honderden vrijwilligers ingezet om de noden van de eigen bevolking in kaart te brengen. Toch verschoof de focus snel. De situatie in West-Zeeuws-Vlaanderen bleek schrijnend: “Een bevolking, die ten gevolge van de oorlogshandelingen niets meer bezat, die geen stoel of tafel meer in haar beschadigde huizen had, die alles kwijt was,” aldus burgemeester Van Dongen van Aardenburg in een krantenartikel uit augustus 1945.
De gemeente De Bilt besloot deze dorpen te adopteren binnen het H.A.R.K.-programma. Wat volgde was een indrukwekkende reeks hulpacties, waarbij de Utrechtse dorpen zich ontpopten tot logistiek centrum en morele steunpilaar.
Huisraad, bouwmaterialen en glas
De eerste grote actie vond plaats op 7 augustus 1945. Met luidsprekers reden auto’s door de straten om de inwoners op te roepen tot donatie. De respons was overweldigend: 150 vrijwilligers verzamelden in één dag 1800 ton aan goederen, meer dan Rotterdam had opgeleverd. De spullen werden via Utrecht naar Zeeuws-Vlaanderen verscheept. De ontvangst was feestelijk: vlaggen, muziek, toespraken. De burgemeester van Aardenburg bracht hulde aan De Bilt en Bilthoven, en de chauffeurs kregen een gastmaal aangeboden.
Het bleef niet bij huisraad; er was ook behoefte aan bouwmaterialen. De Bilt organiseerde een inzameling van glas, waarbij gebroken ruiten werden hersteld en hergebruikt. Daarnaast werden aannemers en arbeiders aangemoedigd om in Zeeuws-Vlaanderen te gaan bouwen.
Boeken en vermaak
De inwoners van De Bilt beperkten zich niet tot materiële hulp; ze zagen ook het belang van culturele en morele steun. Er werden duizenden schoolboeken, schoolborden en spellen ingezameld. Een bibliotheek van 3000 boeken werd geschonken aan Schoondijke en ondergebracht in de openbare school.
Ook live vermaak kreeg aandacht. Een Bilthovens cabaretgroepje, ‘Holland komt over de brug’, trok langs de getroffen dorpen. In Breskens was het optreden een “daverend succes”, in Aardenburg moest de veldwachter de zaal bewaken vanwege de toeloop. “In zes jaar hadden de mensen niet zó kunnen lachen,” schreef een journalist.
Dankbaarheid in glas-in-lood
De hulp bleef niet onopgemerkt. Op 11 juli 1946 brachten de burgemeesters van Aardenburg en Schoondijke een officieel bezoek aan De Bilt. Ze legden een krans bij het houten kruis voor de gevallenen en kondigden een blijvend eerbetoon aan: een gebrandschilderd glas-in-loodraam voor de trouwzaal van het gemeentehuis. Het raam, ontworpen door Jan Boon en vervaardigd door atelier Bogtman, toont de wapens van de drie gemeenten, oorlogstaferelen en iemand die zich ontfermt over een slachtoffer; een verwijzing naar de barmhartige Samaritaan. (Zie de afbeelding hieronder.)
Tijdens de onthulling in januari 1948 sprak burgemeester Roosevelt: “De Bilt verstond niet alleen de kunst zonlicht te voorspellen, maar ook het te brengen.”
Toch was het niet altijd geven. Op een dag keerden de transportwagens terug uit Zeeuws-Vlaanderen met 2000 paar klompen, een spontane gift van Schoondijke aan De Bilt, waar de nood ook voelbaar was. Zo werd de hulpactie, in al haar improvisatie en idealisme, een wederzijdse uitwisseling van solidariteit.
DAB
Literatuur:
De Biltsche Courant 1945: 27 juli, 3 augustus, 10 augustus, 24 augustus, 14 september.
De Biltsche Courant 1946: 12 september.
Wiel, Joke van der en Abe Postema, ‘Het raam in de trouwzaal, oftewel De Bilt tast in de buidel’, De Biltse Grift, 29e jaargang, nr.1, 2020, pg 71-79.
Zie ook op deze site: De Bilt hielp Aardenburg en Schoondijke – Online Museum de Bilt