Aan de Utrechtseweg 89 in De Bilt staat een bescheiden, witgepleisterd huis dat al bijna twee eeuwen deel uitmaakt van de historische buitenplaats Vollenhoven. Hoewel het pand tegenwoordig vooral bekendstaat als voormalige timmermanswoning, vertelt het in zijn architectuur en ligging een veel breder verhaal over het landgoed, de ontwikkeling van de omgeving en de manier waarop dergelijke dienstwoningen functioneerden binnen een 19de‑eeuwse buitenplaats. Foto: de timmermanswoning omstreeks 2003 (Collectie Beeldbank D’ Oude School)

Meer informatie

Het huis is in 1842 gebouwd als onderdeel van het grote landgoed Vollenhoven, dat zich uitstrekt tussen de Utrechtseweg, de Beerschotervliet en de A28. De timmermanswoning staat aan de dienstzijde van het landhuis, net buiten de zichtlijnen die de formele tuinen domineren. Die plek is geen toeval. De timmerman moest dichtbij zijn, maar niet zó zichtbaar dat hij het decor van representatie verstoorde. Zijn werk was immers praktisch, soms rommelig, en altijd doorlopend.

In de lente betekende dat het herstellen van tuinmeubilair en het nalopen van brugleuningen die de winter niet ongeschonden hadden doorstaan. In de zomer lag de nadruk op onderhoud van luiken, hekken en afrasteringen. In de herfst en winter draaide het om stormschade, lekkende schuren en het verstevigen van alles wat door regen en wind werd aangevreten. Er woonde ook altijd een timmermansknecht bij het gezin in.

Architectuur met allure

Hoewel het pand relatief klein is, is het rijk gedetailleerd. De bouw sluit aan bij de 19de‑eeuwse mode waarin voorbeeldboeken een belangrijke rol speelden. Het huis is witgepleisterd en gedeeltelijk onderkelderd. Het heeft een begane grond en een eerste verdieping onder een samengesteld zadeldak met pannen. Opvallend is dat de nokken niet op gelijke hoogte liggen, wat het silhouet een speels karakter geeft. De gevels zijn voorzien van schijnvoegen in blokvorm, bedoeld om natuursteen te suggereren – een geliefde illusie in de 19de eeuw.

De vensters hebben afgeronde bovenhoeken en zijn op de begane grond uitgevoerd als zesruits schuiframen. De symmetrische voorgevel wordt gedomineerd door een risaliet: een iets naar voren springend geveldeel dat oorspronkelijk de hoofdingang bevatte. Deze ingang lag in een diepe rondboognis, geflankeerd door pilasters met siervelden en bekroond door een rondboogprofiel waarin een kinderkopje was opgenomen. Boven de nis bevinden zich twee smalle vensters met een ruitvormige roedenverdeling, gevat in één omlijsting met ornamenten.

Aan de zijgevels treffen we blinde nissen aan, die ook zijn voorzien van geprofileerde omlijstingen en ruitvormige pleisterdecoraties. Deze nissen dienden niet als vensters, maar als architectonische verfraaiing die het geheel een rijker aanzien gaf.

Veranderingen door de tijd

Zoals bij veel dienstwoningen is ook dit huis in de loop van de tijd aangepast aan veranderende woonbehoeften. In 1960 werd tegen de achtergevel een uitbouw onder een lessenaarsdak geplaatst. In deze aanbouw bevindt zich tegenwoordig de hoofdingang en een hal. De oorspronkelijke entree en gang zijn bij de woonkamer getrokken, waardoor deze ruimer en functioneler werd.

Het pand maakt nog altijd deel uit van het landgoed en wordt particulier bewoond, al heeft het zijn functie als timmermanswoning verloren. Vanaf de verkoop van het landhuis in 1922 werd het huis ten onrechte als portierswoning omschreven.

Hoewel het huis zelf bescheiden van schaal is, draagt het bij aan de cultuurhistorische waarde van Vollenhoven. Het vertelt het verhaal van de mensen die het landgoed draaiende hielden, van de ambachtslieden en dienstverleners die achter de schermen werkten, en van de manier waarop architectuur werd ingezet om status, orde en esthetiek uit te drukken – ook in de kleinere gebouwen.

DAB

Literatuur:

Heijkoop, F., Timmeren aan de weg, De timmerman van Vollenhoven in de negentiende eeuw, wonen en werken deel 1, in: De Biltse Grift december 2008.

Monument Utrechtseweg 89 woning Vollenhoven (Rijksmonumentenregister op monumenten.nl)

Het monument Utrechtseweg 89 te De Bilt, De Biltse Grift, maart 2008

Zie ook op deze site: Levende Monumenten: Vijfhonderd jaar Vollenhoven – Online Museum de Bilt