De Hauptarbeitsgruppe Niederlande van de Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg (ERR) was tijdens de Tweede Wereldoorlog gevestigd in Amsterdam en opereerde van daaruit in heel Nederland, ook in Bilthoven. De ERR maakte deel uit van een omvangrijke rooforganisatie die in vrijwel geheel bezet Europa actief was. [De Einsatzstab in de straten van Charkov. Bundesarchiv Deutschland. Sammlung von Repro-Negativen (Bild 146)/wikipedia

Meer informatie

De ERR had als taak boeken, kunstvoorwerpen, meubels, textiel en andere waardevolle bezittingen – voornamelijk afkomstig van Joodse eigenaren – in beslag te nemen. Alle goederen werden zorgvuldig verzameld, geregistreerd, gecatalogiseerd en vervolgens naar Duitsland afgevoerd. Daarnaast hield de organisatie zich bezig met de vernietiging van zogenoemde ‘verboden lectuur’ en speelde zij een belangrijke rol bij de onteigening en financiële afwikkeling van geroofde eigendommen.

De Einsatzstab Reichsleiter Rosenberg stond onder leiding van nazi-ideoloog Alfred Rosenberg. Officieel diende de organisatie ter verzameling van materiaal voor de geplande Hohe Schule van de NSDAP, een nationaalsocialistische elite-universiteit. In werkelijkheid groeide de ERR uit tot een van de belangrijkste instrumenten voor de systematische roof van cultuurgoederen en particuliere bezittingen in de door Duitsland bezette gebieden.

De slachtoffers waren vooral Joodse particulieren en instellingen, maar ook vrijmetselaarsloges, democratische organisaties en andere door het naziregime als vijandig beschouwde groepen. De ERR was actief in onder meer Polen, de Benelux, Frankrijk en de Sovjet-Unie. Vooral in Frankrijk bereikte de roof een enorme omvang: honderdduizenden kunstwerken, bibliotheken en archieven werden daar geroofd. De plunderingen gingen vaak hand in hand met de vervolging en deportatie van de eigenaren naar concentratie- en vernietigingskampen.

De ERR in Bilthoven

Ook in de gemeente De Bilt, en met name in Bilthoven, was de ERR actief. Daarbij springen twee data in het oog: 28 augustus 1942 en 23 september 1942. Rond deze dagen werden de woningen van Joodse inwoners systematisch onderzocht en leeggehaald. De bewoners waren vaak al naar Amsterdam overgebracht, in afwachting van deportatie, of waren ondergedoken of gevlucht.

In het archief van het Nederlands Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies (NIOD) bevinden zich ongeveer 130 stamkaarten (waaronder dubbele) van de Hauptarbeitsgruppe Niederlande. Deze kaarten geven een gedetailleerd beeld van de wijze waarop de bezetter de roof organiseerde. Iedere woning en vrijwel elk onderdeel van de inboedel werd nauwkeurig beschreven, geregistreerd en vaak ook getaxeerd.

De kaarten bevatten soms veelzeggende details. Zo staat op enkele kaarten vermeld dat de goederen toebehoorden aan een echtpaar in een zogenoemde Mischehe, een gemengd huwelijk tussen een Jood en een niet-Jood. Op andere kaarten worden de slachtoffers aangeduid als emigrant – een cynische omschrijving, aangezien de meesten niet vrijwillig waren vertrokken, maar waren gedeporteerd en uiteindelijk in een concentratie- of vernietigingskamp om het leven kwamen.

De registraties laten grote verschillen zien. Sommige slachtoffers bezaten nauwelijks meer dan hun kleding en enkele persoonlijke bezittingen. Op de kaarten staat dan vermeld dat zij deze “bei der Evakuierung mitgenommen haben” (“bij de evacuatie hadden meegenomen”). Andere kaarten bevatten een uitgebreide inventaris van een complete huisraad, inclusief een waardebepaling van vrijwel ieder voorwerp.

Enkele voorbeelden illustreren dit.  U kunt ze hieronder bekijken. Eén kaart betreft R. Lion en R. Strasburger, bewoners van een kamer aan de Rubenslaan 46 in Bilthoven. Hun registratie vermeldt dat zij uitsluitend hun kleding en persoonlijke bezittingen hadden meegenomen. Een tweede kaart betreft F.J.M. Rathenau, vermoedelijk een uit Duitsland gevluchte Jood die zich in Bilthoven had gevestigd. Een derde kaart heeft betrekking op H. Fentener-van Vlissingen-Landauer, van wie de volledige inboedel werd geregistreerd.

Een onthutsend archief

Het archief van de Hauptarbeitsgruppe Niederlande biedt een indringend inzicht in de bureaucratische, gevoelsloze precisie waarmee de Duitse bezetter de onteigening van de Joodse bevolking organiseerde. Achter de zakelijke formulieren, inventarislijsten en taxaties gaan persoonlijke tragedies schuil. De kaarten laten niet alleen zien welke bezittingen werden geroofd, maar herinneren ook aan de mensen van wie deze eigendommen waren. Voor de meesten betekende de ontruiming van hun woning het begin van een weg die via deportatie eindigde in een concentratie- of vernietigingskamp. Hun huizen zouden zij nooit meer terugzien.

Voor meer informatie: ga naar de site van de Stichting Struikelstenen De Bilt waar informatie over een aantal Joodse slachtoffers in De Bilt te vinden is alsook over (locatie van) de struikelstenen die in de gemeente te vinden zijn. Klik daarvoor HIER.

 

Voor de bronnen van dit artikel, het archief van de ERR in Nederland: klik HIER

 

AD