
Hoewel Nederland in de Eerste Wereldoorlog neutraal bleef, werd de aanvoer van goederen door oorlogvoering en blokkades ernstig belemmerd. Voedsel en brandstoffen werden schaars en duur. De centrale regering greep in met prijsvoorschriften, vervoersverboden en regelingen voor inkoop en verdeling. Ook De Bilt moest deze maatregelen uitvoeren. Burgemeester H.P.H.J. van Heemstra maakte de landelijke voorschriften bekend en zag toe op de naleving. Hierboven: Broodkaart 1918, Rijksmusdeum Amsterdam. Onderaan een bekendmaking van het ophalen van brood- en meelkaarten 4 september 1915 in de Biltsche Courant.
Meer informatie
Een van de eerste maatregelen was het vaststellen van maximumprijzen. Al in december 1914 maakte de burgemeester bekend welke hoogste prijs voor boter mocht worden gevraagd.
De lijst met prijsvoorschriften werd steeds langer. In februari 1916 publiceerde de gemeente maximumprijzen voor onder meer regeringsbrood, tarwebrood, roggebrood, meel, boter, kaas, rijst, suiker, margarine, koffie en vis. In juli volgden ook voorschriften voor melk. De bedragen verschilden naar kwaliteit en soort.
Inwoners konden overtredingen melden bij de burgemeester. Hij was ook het aanspreekpunt voor verzoeken om maximumprijzen voor andere producten.
Vervoersverboden
De regering beschermde voorraden met verboden op het afleveren en vervoeren van bepaalde producten. Op 23 november 1916 maakten burgemeester en wethouders bekend “dat de aflevering en het vervoer van alle soorten groene erwten en bruine boonen is verboden”. Uitzonderingen golden onder meer voor vervoer door de teler binnen de gemeente, voor partijen met een speciaal bewijs en voor goederen die op het moment van afkondiging al in spoorwagons of schepen waren geladen.
Het verbod moest voorkomen dat schaarse voedingsmiddelen buiten het zicht van de overheid werden verhandeld of naar andere gebieden of landen verdwenen.
Distributie
De regering stelde levensmiddelen beschikbaar tegen gereguleerde prijzen. De gemeente hielp bij de plaatselijke verkoop. Toen de schaarste aanhield, volstond het niet meer om prijzen vast te stellen of extra voedsel beschikbaar te stellen. De overheid ging de verdeling nauwkeuriger regelen. Een belangrijk middel was de broodkaart. In september 1915 moesten inwoners hun brood- en meelkaarten laten vernieuwen. De kaarten bepaalden hoeveel brood of meel iemand kon krijgen.
In september 1916 kwam daar een winkelboekje bij. Inwoners haalden dit bij de gemeente af, met hun broodkaart. De winkelier noteerde hoeveel levensmiddelen het huishouden bestelde. De Distributiewet van 1916 maakte het mogelijk steeds meer goederen onder zo’n regeling te brengen, zoals peulvruchten, rijst, vlees, boter, kaas, eieren, suiker en brandstoffen.
In 1917 werden de broodrantsoenen verder beperkt. Vanaf 2 april ging een broodkaart niet langer zeven, maar negen dagen mee. De hoeveelheid brood moest dus over een langere periode worden verdeeld. De burgemeester riep inwoners op zuinig te zijn: “Een dringend beroep wordt gedaan op de ingezetenen dezer gemeente om zooveel mogelijk, door zuinig broodgebruik, mede te werken, dat met de aanwezige voorraden zoo lang mogelijk kan worden rondgekomen.” Aanvullende broodkaarten werden alleen bij dringende noodzaak verstrekt, bijvoorbeeld wanneer iemand door bijzondere omstandigheden niet in staat was een warme maaltijd te bereiden.
De distributie omvatte ook schoenen en breiwol. In 1917 konden gezinnen met een jaarinkomen van hoogstens tweeduizend gulden voor ieder gezinslid jaarlijks tegen gereduceerde prijs één paar schoenen, een paar pantoffels en driekwart kilo breiwol krijgen. De krant merkte op dat grote gezinnen door de gekozen inkomens- en gezinsregels buiten de boot konden vallen. Ook industriële bedrijven kregen rantsoenen: vanaf februari 1917 mochten zij nog maar 75 procent gebruiken van de hoeveelheid kolen die zij in november 1916 hadden verbruikt.
En nog meer maatregelen
Daarnaast liet de regering ook andere maatregelen nemen. Zo moest alle wol in beslag worden genomen omdat die nodig was voor de uniformen van de soldaten. Omdat er gebrek aan vet was, moest het gemeentebestuur de inwoners vragen om beukennootjes te verzamelen en in te leveren voor 20 cent per kilo. Men zamelde overigens ook eikels in.
De maatregelen tonen hoe ingrijpend de oorlog het dagelijks leven in De Bilt veranderde. Inwoners werden steeds afhankelijker van kaarten, boekjes, vastgestelde hoeveelheden en gemeentelijke toestemming.
DAB

Bronnen en literatuur:
De Biltsche Courant
1914 19 december
1915 4 september
1916 12 februari, 13 mei, 12 augustus, 16, 23 en 30 september, 18 en 25 november
1917 24 februari, 31 maart, 7 april, 11 augustus, 1 september
1918 9 februari, 27 april, 21 en 28 september.
Kammelar, R, Sicking, J.M.J. en Wielinga, M., Het monster van de oorlog, Amsterdam 2004.