Gedurende twee jaar, van midden 1945 tot midden 1947, was fort Blauwkapel een detentiecentrum. Het lag tot 1954 in de gemeente Maartensdijk. De jaren direct na de bevrijding waren al verwarrend, maar in kamp Blauwkapel verliep de geschiedenis wel bijzonder chaotisch. De kampleiding was soms corrupt. Sommige gedetineerden leefden in erbarmelijke omstandigheden en werden mishandeld; anderen kregen ongekende privileges. Gevangenen traden op als ondervragers, er werden feestjes gevierd en er vonden ontsnappingen plaats. Foto: Hoofdingang van Fort Blauwkapel door D.C. Goosen 2011 (Het Utrechts Archief).
Blauwkapel was een groot fort dat deel uitmaakte van de Nieuwe Hollandse Waterlinie. Het werd gebouwd in 1818 en uitgebreid in 1880. Tijdens de Tweede Wereldoorlog gebruikten de Duitsers het als militair kamp. Al in april 1945 werd het fort aangewezen als ondervragingscentrum voor politieke delinquenten. Het stond enige tijd onder Canadese leiding, met medewerking van Nederlandse en Britse inlichtingenofficieren. In juli 1945 nam het Bureau Nationale Veiligheid het gezag over.
De activiteiten in het fort waren gericht op het ontmaskeren van Duitse agenten en het Duitse inlichtingennetwerk dat tijdens de bezetting was opgebouwd. Het Bureau Nationale Veiligheid richtte zich vooral op de opsporing van Nederlandse medewerkers van de Gestapo, de Sicherheitsdienst en de Abwehr (de Duitse contraspionagedienst). Lichtere gevallen, zoals mensen die alleen lid van de NSB waren geweest, werden overgedragen aan justitie.
Zwakke leiding
Aanvankelijk werd het kamp slecht beheerd door de dagelijkse leiding, bestaande uit de zwakke adjunctcommandant Koomen en zijn medewerkers. Dit leidde tot privileges voor enkele gevangenen, uitbundige feesten en fraude. De ondercommandant moest uiteindelijk worden vervangen.
Ook commandant Willem Lagas kwam in opspraak toen een lastercampagne hem beschuldigde van communisme en corruptie. Hij zou voor de Russische inlichtingendienst werken. Deze verdachtmakingen zijn nooit bewezen.
Geprivilegieerde gevangenen
Men vreesde niet alleen voor Duitse agenten die de samenleving konden ontwrichten, maar ook voor de dreiging van het communisme. Daarom rekruteerden de ondervragers ook agenten van de SD en de Abwehr om tegen het ‘rode gevaar’ te kunnen worden ingezet. Ook werden voormalige verzetsstrijders soms verdacht gemaakt wegens vermeende communistische sympathieën.
In ruil voor hun medewerking en het verstrekken van inlichtingen kregen sommige gedetineerden ongekende privileges en een luxe leventje. De kampleiding en ondervragers maakten bij verhoren gebruik van dubbelagenten zoals de beruchte Pierre Smeets. Een enkeling liep zelfs rond in uniform en nam deel aan de ondervragingen.
Op 15 december 1945 ontsnapten drie politieke gevangenen in een geruchtmakende actie. De bekendste van hen was journalist Wim Sassen.
Andere gevangenen zaten vast in kleine, vochtige en soms ondergrondse cellen. Sommigen werden vernederd en naakt verhoord. Ze werden geslagen, uitgehongerd of zelfs verkracht. Persoonlijke bezittingen werden gestolen. In het kamp vonden enkele zelfmoorden plaats.
Sluiting
Toen in 1946 plannen werden gemaakt om het kamp op te heffen en de gedetineerden over te brengen naar andere detentiecentra, wilden de bevoorrechte gevangenen niet worden verplaatst. Zij bedachten een plan om een epidemie van roodvonk te simuleren, zodat de sluiting van het kamp zou worden uitgesteld. Hierdoor wisten zij het voortbestaan van het kamp nog vele maanden te rekken.
DAB
Literatuur:
Botman, J., Detentiecentrum Fort Blauwkapel (1945-1947) waar de oorlog nog niet voorbij was, Soesterberg 2026
Fort Blauwkapel – Online Museum de Bilt
Over de geschiedenis van het dorp Blauwkapel, zijn kasteel en heren – Online Museum de Bilt
Willy van der Heide, schrijver van jeugdboeken – Online Museum de Bilt